Zoeken
  • Bas Liebeek

Dag van de denkfout

Wat hebben motivatie, kerst en het weer met elkaar te maken? Het zijn de ingrediënten voor een pseudowetenschappelijke formule die maakt dat we 20 januari jl. overal de term Blue Monday voorbij zien komen. En ja ja, ik weet het: met deze post doe ik daar ook vrolijk aan mee, maar ik heb een goede reden. Het 15-jarig jubileum van deze dubieuze dip dag legt enkele denkfouten bloot die ik ook regelmatig aantref bij tal van bedrijfskundige vraagstukken.


Hoe zat het ook alweer?

Blue Monday is de bijnaam voor een maandag in januari (meestal de derde van de maand) die, naar het schijnt, de meest deprimerende dag van het jaar zou zijn. De theorie hierachter is van de hand van Cliff Arnal, een voormalig docent aan de Cardiff University. Het is echter al jaren duidelijk dat het eigenlijk een marketingstunt was van vakantieverkoper Sky travel om meer reizen te verkopen in deze typische boekingsperiode. De formule die Arnal gebruikt is niet alleen ontzettend complex, maar ook zeer twijfelachtig. Zo worden er onstabiele variabelen als het weer, persoonlijke motivatie en gevoel gebruikt. Zet die maar eens om in een cijfer! Vervolgens moet je de getallen met elkaar vermenigvuldigen en delen. Dat is nogal wat en er is voor de hele berekening geen enkel wetenschappelijk bewijs.


Denkfouten

Toch beginnen velen van ons vandaag bij de koffieautomaat over Blue Monday, refereren mensen aan het fenomeen en schrijven sommigen hun gevoel van die dag zelfs toe aan het fabeltje. Volgens mij is een duidelijk gevolg van een veel voorkomende denkfout. Denkfouten, of biases, zijn fouten in het denkproces die leiden tot een onjuiste gedachtegang of redenering. Vaak leiden ze tot een verkeerd beeld of houden het in stand. Denkfouten worden soms bewust ingezet, bijvoorbeeld bij debatten, maar meestal gaat het om een onbewuste handeling. Ik wil graag een giftige combi uitlichten: het placebo-effect in combinatie met de confirmation bias.


"Hoewel het Blue Monday verschijnsel iedere feitelijke onderbouwing mist geloven we er graag in."

Het placebo effect

Bij de term placebo denken velen gelijk aan medicijnen en de ‘nep varianten’ die gebruikt worden bij onderzoeken. Het placebo-effect gaat echter verder. Placebo, Latijn voor ‘ik zal behagen’, slaat op het positieve effect dat optreedt als het testobject vertrouwen heeft in de werking van de behandeling zonder dat het middel zelf werkt. Ook bij tal van management theorieën is volgens mij een placebo-effect merkbaar. Als de gebruiker gelooft in de theorie zal elk toevallig symptoom zonder enige correlatie ook snel worden bestempeld als bewijslast voor diezelfde theorie. Echte geneesmiddelen dienen het placebo-effect significant te overstijgen om over ‘medicinale werkzaamheid’ te kunnen spreken. Voor de Blue Monday theorie is ook wel iets meer nodig dan het ‘Wat-een-grijze-dag-vandaag gevoel’ van velen.


Confirmation bias

Confirmation, in het Nederlands bevestiging, verwijst naar de neiging van mensen om meer aandacht en waarde te hechten aan informatie die de eigen ideeën of hypotheses bevestigt. Tegelijkertijd is er de neiging om minder aandacht te besteden aan informatie die eigen ideeën tegenspreekt. Omdat we met elkaar graag het idee hebben dat we de wereld wel snappen zijn we voortdurend op zoek naar begrip. Zolang we iets niets begrijpen voelen we ons gefrustreerd. Veel liever vatten we iets. Als je iets begrijpt weet je namelijk ook wat je er aan kunt doen. Hoewel het Blue Monday verschijnsel iedere feitelijke onderbouwing mist geloven we er graag in. Het bevestigd tenminste ons matte gevoel (dat was toch echt de borrel van zondag), ons gebrek aan motivatie (je bent veel te weinig buiten geweest) en dat slappe gevoel (misschien de griepgolf die rond gaat?). Nee, door Blue Monday begrijpen we weer fijn wat er met ons aan de hand is.

"Wees op je hoede..."

Ontduik de denkfout

Het placebo-effect en de confirmation bias hebben een sterke invloed op tal van kwesties en diepgewortelde ideeën. Ook als het bewijs ontbreekt willen mensen de theorie graag gebruiken in hun eigen voordeel. Je ziet het ook in het bedrijfsleven. Mijn advies: wees op je hoede voor bovenstaande denkfouten en doe er je voordeel mee. Voor wat betreft Blue Monday heb ik zelf ook een formule:


(Placebo x vooringenomenheid) / cognitief gemak = .... totale ONZIN


Let op de feiten, ga lekker naar buiten, sport die kater er uit en kijk vooruit naar de lente die er aan komt.

7 keer bekeken0 reacties

Recente blogposts

Alles weergeven